ΟΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ ΣΤΗ ΣΠΑΡΤΗ

Αναδημοσιεύουμε το επόμενο απόσπασμα από το βιβλίο του Α.Γ Κρασανάκη, “Σπάρτη Λακεδαιμονίων Πολιτεία”.

“Στην Αχαϊκή Σπάρτη οι κοινωνικές τάξεις ήσαν όπως και στην Αθήνα, δηλαδή οι τάξεις των γεωργών, των εμπόρων, των τεχνητών, κλπ. Αντίθετα, στη Δωρική Σπάρτη δεν υπήρχαν κοινωνικές τάξεις. Ειδικότερα, στη δωρική Σπάρτη οι κάτοικοι διακρίνονταν σε όμοιους, είλωτες και περίοικους.

(1) Οι όμοιοι.

Οι Σπαρτιάτες πολίτες καλούνταν με την ονομασία «όμοιοι», επειδή ήθελαν μ’ αυτό να δείξουν ότι είναι όλοι ίδιοι, με ίδιες υποχρεώσεις και με ίδια δικαιώματα απέναντι της πολιτείας (στο φαγητό, στο στρατό, στην αγωγή κ.τ.λ.), κάτι ως σήμερα με την ονομασία «κομμουνιστές». Οι βασικές υποχρεώσεις των όμοιων ήταν να πληρώνουν τις συνδρομές τους για το συσσίτιο και να είναι ικανοί πολεμιστές.

Οι όμοιοι ήσαν όλοι μόνιμοι στρατιωτικοί και ως εξ αυτού τις γεωργικές, κτηνοτροφικές κλπ εργασίες τις έδιδαν και έκαναν οι άλλοι Έλληνες που βρίσκονταν κοντά στη Σπάρτη έναντι αμοιβής ή μεριδίου. Πιο σωστά, ο κάθε Σπαρτιάτης είχε κάποιο μέρος γης το οποίο με ευθύνη του έδιδε να καλλιεργούν ή να βόσκουν εκεί κοπάδια οι περίοικοι και από εκεί να παίρνει ένα εισόδημα. Στις άλλες Ελληνικές πόλεις λέει ο Ξενοφών, υπάρχουν κερδοσκοπικά επαγγέλματα, όπως: έμποροι, πλοίαρχοι, γεωργοί, τεχνίτες, μουσικοί κ.τ.λ. Στην Σπάρτη δεν υπάρχει καιροσκοπισμός, αλλά ασχολίες που να εξασφαλίζουν την ελευθερία της πόλης, όπως ιππείς και οπλίτες. Ο γυναικείος πληθυσμός της Σπάρτης, αν και γυμνάζονταν και αυτός εξ ίσου με τους άνδρες, αποκλειόταν από το στρατιωτικό λειτούργημα, επειδή οι νόμοι της πόλεως προσδιόριζαν ως βασικό καθήκον τους τη γέννηση υγιών τέκνων και η φροντίδα του σπιτιού.

(2) Οι περίοικοι και οι είλωτες

8b12cc3f900b38ae84c7f5212bbc7978

Οι περίοικοι, όπως φανερώνει και η ετυμολογία της λέξης (περίοικοι = οι πέριξ, οι τριγύρω από τη πόλη, εννοείται της Σπάρτης), ήσαν οι κάτοικοι από τις τριγύρω πόλεις που είχαν αναλάβει, βοηθούμενοι από τους είλωτες και κατόπιν έγκρισης των Σπαρτιατών, την κτηνοτροφία, τη γεωργία και γενικά όλα τα χειρωνακτικά επαγγέλματα, το εμπόριο και την αλιεία της Σπάρτης, λαμβάνοντας κάποιο ποσοστό από την παραγωγή.

Οι περίοικοι ήσαν ελεύθεροι και αυτόνομοι, όμως όσο αφορούσε την ασφάλεια της Σπάρτης εκεί ίσχυαν, όπως ήταν επόμενο, οι Σπαρτιατικοί νόμοι. Στη Σπάρτη δεν υπήρχαν δούλοι, όπως υπήρχαν στις άλλες πόλεις, επειδή στην πόλη αυτή αφενός όλοι οι πολίτες θεωρούνταν ίσοι και όμοιοι μεταξύ τους και αφετέρου θεωρούσαν ότι είναι ανεπίτρεπτο να υπάρχουν άνθρωποι που να στερούνται την ελευθερία τους.

Οι είλωτες ήσαν οι συλλαμβανόμενοι στον πόλεμο ή άλλως οι αιχμάλωτοι πολέμου («τους αλισκομένους είλωτας κελευομένους άδειν»., Πλούταρχος, Λυκούργος 28), οι οποίοι αντί να φονευθούν γινόταν δούλοι, υπόδουλοι.. Συνεπώς οι είλωτες ήσαν μη ελεύθεροι άνθρωποι, άρα κάτι εντελώς διαφορετικό από τους περίοικους, αλλά και από τους απλούς «δούλους». Απλά επειδή οι υπόδουλοι (είλωτες) και οι δούλοι έχουν αφεντικά ή επειδή οι είλωτες κάνουν και εργασίες ως οι δούλοι, πολλοί τους μπερδεύουν. Οι δούλοι έχουν αφεντικά τους ιδιώτες και οι είλωτες (υπόδουλοι) το κράτος. Η ετυμολογία της λέξης «είλως, είλωτος» είναι από το ρήμα «αλίσκομαι – έαλων», απ΄ όπου και «άλωσις».

Ο Θουκυδίδης, σχετικά με τους είλωτες. αναφέρει ότι οι περισσότεροι από τους είλωτες ήσαν απόγονοι των παλαιών Μεσσηνίων, οι οποίοι είχαν υποδουλωθεί κατά τον πρώτον Μεσσηνιακό πόλεμο και ως εκ τούτου είλωτες ονομάσθηκαν όλοι Μεσσήνιοι, πρβ: «Οι Θάσιοι, εξ άλλου, ηττηθέντες και πολιορκούμενοι, επεκαλέσθησαν τους Λακεδαιμόνίους και τους παρεκάλουν επιμόνως να τους βοηθήσουν εισβάλλοντες εις την Αττικήν. Οι Λακεδαιμόνιοι υπεσχέθησαν την βοήθειαν αυτήν κρυφά από τους Αθηναίους, και ητοιμάζοντο να την δώσουν, ημποδίσθησαν όμως από τον συμβάντα σεισμόν, κατά τον οποίον οι Είλωτες, μαζί με τους περιοίκους της Θουρίας και Αιθαίης, επανεστάτησαν εναντίον των και κατέλαβαν την Ιθώμην. Πλείστοι από τους Είλωτας ήσαν απόγονοι των παλαιών Μεσσηνίων, οι οποίοι είχαν υποδουλωθή κατά τον πρώτον Μεσσηνιακόν πόλεμον, και ως εκ τούτου ωνομάσθησαν όλοι Μεσσήνιοι. (Θουκυδίδης, Ιστοριών 1, 101 μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου).

Ο Παυσανίας, σχετικά με τους είλωτες, αναφέρει ότι στη Λακωνία υπήρχε η πόλη ‘Ελος, την οποία αφενός αναφέρει ο Όμηρος και αφετέρου πρώτη κατέλαβαν οι Ηρακλείδες και έκαναν του κατοίκους της δούλους και αυτοί πρώτοι ονομάστηκαν είλωτες (δηλαδή ο Παυσανίας θεωρεί ότι η ονομασία είλωτες προήλθε από την πόλη «Έλος», κάτι που είναι ικασία του Παυσανία, άρα μπορεί να μην είναι και σωστή), πρβ: «επι θαλάσσῃ πόλισμα Έλος ην, ου δη και Όμηρος εμνημόνευκεν εν καταλόγῳ Λακεδαιμονίων: οι τ’ άρ’ Αμύκλας ειχον Έλος τ’ έφαλον πτολίεθρον. (Ομ. Ιλ. 2.584). τουτο ωκισε μεν Έλιος νεώτατος τών Περσέως παίδων, Δωριείς δε παρεστήσαντο ύστερον πολιορκία, και πρώτοι τε εγένοντο ουτοι Λακεδαιμόνίων δούλοι του κοινού και είλωτες εκλήθησαν πρώτοι, καθάπερ γε και ήσαν: τό δε οικετικόν τό επικτηθεν ύστερον, Δωριείς Μεσσηνίους όντας, ονομασθήναι και τούτους εξενίκησεν είλωτας, καθότι και Έλληνας το σύμπαν γένος από τής εν Θεσσαλία ποτε καλουμένης Ελλάδος. [εκ τούτου δη του Έλους ξοανον Κορης τής Δήμητρος εν ημέραις ρηταίς ανάγουσιν ες το Ελευσίνιον. πεντεκαίδεκα δε του Ελευσινίου σταδίους αφέστηκε Λαπίθαιον καλούμενον από ανδρος εγχωρίου Λαπίθου: τουτο τε ούν το Λαπίθαιον εστιν εν τω Ταϋγέτῳ και ου πορρω Δέρειον, ένθα Αρτέμιδος άγαλμα εν υπαίθρῳ Δερεάτιδος, και πηγη παρ’ αυτω ην Άνονον ονομάζουσι. μετα δε το Δέρειον σταδίους προελθοντι ως είκοσιν έστιν Άρπλεια καθήκοντα άχρι του πεδίου. (Παυσανία Λακωνικά, ΧΧ 6-7)

Ο Παυσανίας αναφέρει επίσης ότι οι Μεσσήνιοι κατελήφθησαν από τους Ηρακλείδες δυο γενιές μετά τα Τρωικά, πρβ: διαπόλεμηθέντος δε του προς Ίλιον πολέμου και Νέστορος ως επανήλθεν οίκαδε τελευτήσαντος, Δωριέων στολος και η κάθοδος Ἡρακλειδών γενομένη δύο γενεαίς ύστερον εξέβαλε τοὺς Νηλέως απόγονους εκ τής Μεσσηνίας. καί μοι ταυτα εγένετο ἤδη τω λογῳ προσθήκη τω ες Τισαμενον: πλην τοσονδε έτι δηλώσω. Τημένῳ τών Δωριέων Άργος εφέντων έχειν, Κρεσφοντης γήν σφας ᾔτει την Μεσσηνίαν ατε και αυτος. (Παυσανία Μεσσηνιακά, 3 – 4)

maxresdefault

Σημειώνεται επίσης ότι:

(1) Στην αρχαία Σπάρτη: «μόθαξ» λέγονταν το νόθο παιδί ενός Σπαρτιάτη και μιας ειλώτισσας ή το παιδί μιας ειλώτισσας κι ενος Σπαρτιάτη. Τα παιδιά αυτά αποκτούσαν ίσα πολιτικά δικαιώματα με τους Σπαρτιάτες, αν ακολουθούσαν τη Σπαρτιατική αγωγή. «Νεοδαιμώδης» λεγόταν ο είλωτας ή ο μόθαξ που μόλις είχε συμπληρώσει την αγωγή του και συμπεριλαμβανόταν στο δήμο της Σπάρτης. Υπομειοντες ή απλά μείωνες = λέγονταν όσοι εκ των Σπαρτιατών (ομοίων), έχαναν το δικαίωμα να ονομάζονται πολίτες. Αυτό συνέβαινε σε όσους δείλιαζαν στη μάχη ή λιποτακτούσαν ή αιχμαλωτίζονταν ή δεν μπορούσαν να πληρώσουν τις οφειλές τους προς το ταμείο της Σπάρτης ή το συσσίτιο. Καιάδας λέγονταν ένας γκρεμός στον οποίο λέγεται ότι οι Σπαρτιάτες πετούσαν τα βρέφη που είχαν κάποιο σωματικό πρόβλημα, κάτι που σήμερα καυτηριάζεται..

(2) Ο Αριστοτέλης, σχετικά με τους δούλους, τους είλωτες και τους περίοικους, αναφέρει τα εξής (μετάφραση από τις εκδόσεις «Κάκτος»): «Οι Κρήτες επέτρεψαν ελεύθερα στους δούλους τα πάντα, εκτός από δυο πράγματα, την εκγύμναση και την κατοχή όπλων. Αν λοιπόν εκείνοι οι υποστηρικτές της πολιτείας του Σωκράτη θεσπίσουν ό,τι ισχύει και στις υπόλοιπες πόλεις, τοτε πώς θα ισχύει κοινοκτημοσύνη; ….(Αριστοτέλης Πολιτικών Β, 1264α,15) «Για παράδειγμα στη Θεσσαλία, πολλές φορές οι πενέστες επαναστάτησαν κατά των Θεσσαλών, όπως κατά των Σπαρτιατών οι είλωτες (που καραδοκούν την ευκαιρία να γίνει κάποιο ατύχημα στην πόλη). Στους Κρητικούς δεν συνέβη ακομη κάτι παρόμοιο. Ίσως το φαινόμενο να οφείλεται στο ότι από τις γειτονικές πόλεις, αν και πόλεμούν μεταξύ τους, καμία δεν συμμαχεί με τους επαναστάτες, αφού δεν τις συμφέρει, μια κι εκείνες έχουν υποδούλους τους περιοίκους. Αντίθετα οι γείτονες των Σπαρτιατών είχαν εχθρικές διαθέσεις απέναντί τους, όπως οι Αργείοι, οι Μεσήνιοι και οι Αρκάδες. Οι Θεσσαλοί από την αρχή αντιμετώπιζαν επαναστάσεις, επειδή πολεμούσαν λαούς που έμεναν κοντά στα σύνορά τους, όπως τους Αχαιούς, τους Περραιβούς και τους Μάγνητες. …. (Αριστοτέλης Πολιτικών Β, 1269 β,10)

«Η Κρητική νομοθεσία έχει πολλές ομοιότητες με τη Σπαρτιατική. Στη Σπάρτη τη γη καλλιεργούν είλωτες, στην Κρήτη οι περίοικοι, και στις δυο χώρες όμως εφαρμόζονται τα συσσίτια, και παλιά οι Λάκωνες τα αποκαλούσαν όχι «φιδίτια», αλλά «ανδρεία», όπως οι Κρήτες. Από τούτο συμπεραίνουμε ότι από εκεί προέρχεται το σύστημα..» (Αριστοτέλους Πολιτικά Β 1271 – 1272 α – b 10)

(3) Από τα λεγόμενα του Ηροδότου, του Ξενοφώντα και του Ισοκράτη, σχετικά με τις πολεμικές επιχειρήσεις κατά τα Περσικά και τον Πελοποννησιακό πόλεμο, φαίνεται ότι:

(Α) Οι περίοικοι δεν ανήκαν στις κοινωνικές τάξεις των Σπαρτιατών παρά μόνο οι είλωτες και οι όμοιοι, πρβ: «οι δε Έλληνες, αφού μοιράσθηκαν τα λάφυρα εις τας Πλαταιάς, έθαπταν του δικούς των νεκρούς χωριστά η κάθε πόλη. Και οι Λακεδαιμόνιοι έκαμαν τρεις τάφους. Στον έναν έθαψαν τους Ιρένας, στον άλλο τους λοιπούς Σπαρτιάτες και στον άλλον τους είλωτες. (Ηρόδοτος Θ, 85)

(Β) Οι είλωτες δεν είχαν ούτε πολιτικά δικαιώματα ούτε και ελευθερία, επειδή ήσαν αιχμάλωτοι πολέμου ή στάσεων. Απλώς, αν ήθελαν να γίνουν και αυτοί όμοιοι (εξ ου και ο Σπαρτιατικός όρος «όμοιοι») με τους άλλους Σπαρτιάτες, έπρεπε να καταταγούν στον Σπαρτιατικό στρατό και εκεί να αποδείξουν ότι υπερασπίζονται τα συμφέροντα της Σπάρτης. Στο Σπαρτιατικό στρατό μπορούσαν να καταταγούν όλοι οι Μεσσήνιοι και γενικά όλοι οι είλωτες και αν εκεί, καθώς λέει ο Ξενοφώντας («Ελληνικά» 6.5.28) και ο Ηρόδοτος (Ιστοριών Ζ, 58) πολεμούσαν για τους σκοπούς της Σπάρτης ή αν έδειχναν στο πεδίο της μάχης γενναιότητα, ανακηρύσσονταν «νεοδαμώδη» (= όμοιοι ή ελεύθεροι, «δύναται δε το νεοδαμώδες ελεύθερον ήδη είναι», Ηρόδοτος Ζ, 58). Διαφορετικά μετά το τέλος της στράτευσής τους επέστρεφαν και πάλι στη Μεσσηνία και Λακωνία όπου έκαναν τους αγρότες και τα άλλα χειρωνακτικά έργα.

4060318631_e46f75492e_o

Από τα λεγόμενα του Ηροδότου και του Ξενοφώντα φαίνεται ότι πάρα πολλοί από τους Μεσσήνιους – είλωτες δούλευαν σκληρά ή ανδραγαθούσαν στο Σπαρτιατικό στρατό προκειμένου να εξισωθούν με τους Σπαρτιάτες, κάτι που φαίνεται από το ότι πάρα πολλοί νεοδαμώδεις αναφέρονται στις πολεμικές επιχειρήσεις των Σπαρτιατών, πρβ: «Κατά την ημέραν εκείνην, το αριστερόν μεν αυτών κέρας απετέλεσαν οι Σκιρίται, οι οποίοι μόνοι μεταξύ των Λακεδαιμονίων έχουν ανέκαθεν το προνομιον της θέσεως ταύτης. Πλησίον αυτών ετάχθησαν οι στρατιώται που είχαν υπηρετήσει εις την Χαλκιδικήν με τον Βρασίδαν και με αυτούς μερικοί νεοδαμώδεις (είλωτες προσφάτως αποκτήσαντες τον τίτλον του ελευθέρου πολίτου). Μετ’ αυτούς ετάχθησαν κατά σειράν οι διάφοροι λόχοι αυτών των Λακεδαιμονίων, και πλησίον αυτών οι Ηραιείς εκ της Αρκαδίας και μετ’ αυτούς οι Μαινάλιοι».. (Θουκυδίδης Ε, 67, μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου). «το μεν δεξιό κέρας είχαν 10.000 Λακεδαιμόνιοι, εκ τούτων δε τους 5.000, που ήσαν Σπαρτιάτες, βοηθούσαν 35.000 ψιλοί εκ των ειλώτων, τεταγμένοι 7 για κάθε Σπαρτιάτη. (Ηρόδοτος Θ, 28) Ο Ξενοφώντας (Αγησίλαος 1) αναφέρει επίσης ότι ο Αγησίλαος έλεγε ότι αν του έδιδαν 30 Σπαρτιάτες, 2.000 νεοδαμώδης και ένα σύνταγμα συμμαχικού στρατόύ με 6.000 άνδρες θα μπορούσε να περάσει άνετα στην Ασία.

(Γ) Οι είλωτες μπορούσαν να καταταγούν στο Σπαρτιατικό στρατό είτε ως οπλίτες είτε ως ψιλοί είτε ως ναύτες, προκειμένου να γίνουν όμοιοι με τους Σπαρτιάτες, δηλαδή ελεύθεροι πολίτες. Ο Ξενοφώντας λέει επίσης ότι οι είλωτες διορίζονταν ενίοτε και ως αρμοστές στους συμμάχους, πρβ: «Οι άρχοντες πάλι αποφάσισαν να ανακοινώσουν στους είλωτες ότι, αν κάποιοι θέλουν να πάρουν όπλα και να καταταγούν, θα πάρουν διαβεβαίωση πως θα γίνουν ελεύθεροι όσοι πολεμήσουν μαζί με τους πολίτες. Και στην αρχή έλεγαν ότι καταγράφηκαν περισσότεροι από 6.000, που προκαλούσαν φόβο, έτσι όπως ήσαν παραταγμένοι και φαίνονταν πάρα πολλοί (Ξενοφώντας Ελληνικά Γ, V, 28 – 30)

«Ωστόσο ενώ οι Σπαρτιάτες έκριναν τους είλωτες άξιους να διορίζονται αρμοστές, για τους συμμάχους που ήταν ελεύθεροι, αποδείχθηκαν δεσπότες, αφού νίκησαν…» (Ξενοφώντας Ελληνικά Γ, V, 12-15) «Αν συμμαχήσουμε με τους Λακεδαιμόνιους, οι Λακεδαιμόνιοι είναι φανερό ότι θα στείλουν βέβαια τριήραρχους, ίσως και στρατιώτες, οι ναύτες όμως των πλοίων θα είναι είλωτες ή μισθοφόροι» (Ξενοφώντας, Ελληνικά Ζ, Ι 12)

«Και οι μεν Λακεδαιμόνιοι απέστειλαν εξακοσίους περίπου οπλίτας, εκλέξαντες προς τούτο τους αρίστους Είλωτας και Νεοδαμώδεις (απελεύθερους Είλωτας), υπό την αρχηγίαν του Σπαρτιάτου Εκκρίτου, οι δε Βοιωτοί τριακοσίους οπλίτας, υπο την αρχηγίαν των Θηβαίων Ξένωνος και Νίκωνος και του Θεσπιέως Ηγησάνδρου.» (Θουκυδίδης Ζ, 19, μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου)

«Εκ των εκτός της Σικελίας Ελλήνων, συνεπολέμησαν οι Λακεδαιμόνιοι, πέμψαντες Σπαρτιάτην αρχιστράτηγον και στρατιώτας, μόνο νεοδαμώδεις που είχαν απελευθερωθεί και Είλωτας, οι Λευκάδιοι, οι Αμπρακιώται και οι Κορίνθιοι, λογω κοινοτητος καταγωγής, οι τελευταίοι, άλλωστε, μόνοι εξ όλων των άλλων, διά της αποστολής στόλου συγχρόνως και στρατού, εκ της Αρκαδίας, μισθοφόροι αποσταλέντες υπό των Κορινθίων, οι Σικυώνιοι, στρατολογηθέντες δι’ υποχρεωτικής θητείας, και εκ των έξω της Πελοποννήσου οι Βοιωτοί.» (Θουκυδίδης Ζ, 58, μετάφραση Ελευθερίου Βενιζέλου)

(4) Πολλοί λένε ότι οι Σπαρτιάτες δεν ασχολούνταν με τις χειρονακτικές εργασίες και τα κερδοφόρα επαγγέλματα (του γεωργού, υποδηματοποιού κ.τ.λ.), επειδή είχαν αριστοκρατική αντίληψη, δηλαδή επειδή τα θεωρούσαν ως βάναυσα ή επειδή θεωρούνταν ότι παρεμποδίζουν την ανάπτυξη της προσωπικότητας κ.τ.λ.. Ωστόσο αυτό δεν είναι αληθές γιατί: α) Οι Σπαρτιάτες δεν ασχολούνταν με αυτές τις εργασίες, επειδή ήσαν κάτι ως σήμερα οι μόνιμοι αξιωματικοί και στρατιώτες, β) Αυτή την αντίληψη την έχουν ή μπορεί να την σκεφτούν μόνο όσοι έχουν πλούτο, όπως συνέβαινε με πολλούς Αθηναίους). Άλλωστε οι είλωτες ανήκαν στο κράτος και όχι στους ιδιώτες πλούσιους, όπως συμβαίνει με τους δούλους. Οι Σπαρτιάτες ήσαν οι μόνοι στον αρχαίο κόσμο που δεν είχαν δούλους, άρα στους Σπαρτιάτες δεν υπήρχε το πνεύμα της εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο.”

spartan_women_by_redimido70-d4a5juy

Advertisements

Αφήστε ένα σχόλιο

Συνδεθείτε για να δημοσιεύσετε το σχόλιο σας:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s